“Ewa, a co można dać do portfolio?” – takie pytanie zadała mi ostatnio pewna graficzka, z którą już jakiś czas współpracuję. Wtedy dotarło do mnie, że to, co dla mnie jest oczywiste, dla wielu twórców wcale takie nie jest. Jaki z tego wniosek? Skoro moja klientka stała się inspiracją do napisania kolejnego artykułu na blogu, Ty także możesz. Jeśli masz jakieś pytanie, które wydaje Ci się “za głupie”, żeby je zadać – pisz! A póki co ja postaram się wyjaśnić Ci, jak zrobić portfolio zgodnie z prawem. Przyda się – szczególnie jeśli w nowym roku planujesz nawiązać nowe współprace.
To jak? Gotowa/y, żeby stworzyć swoje porządne i legalne portfolio?
PS Jeśli interesują Cię też inne tematy, ostatnio pisałam o tym, jak wprowadzić zmiany do umowy zgodnie z prawem.
Portfolio a prawo autorskie – to musisz wiedzieć! Jak zrobić portfolio zgodnie z prawem?
Wybacz mi, ale zanim przejdziemy do konkretów, muszę zaserwować Ci trochę teorii. Obiecuję, że podam tylko to, co najpotrzebniejsze i zrobię to najprościej, jak potrafię.
Nie ma legalnej (czyli zawartej w przepisach) definicji portfolio. Domyślam się jednak, że intuicyjnie doskonale wiesz, czym portfolio jest. Przyjmijmy, że jest to Twoja wizualna wizytówka – zbiór prac, który pokazuje Twoje umiejętności, doświadczenie i możliwości jako twórcy. Pamiętaj jednak, że prace, które trafiają do portfolio (np. grafiki, zdjęcia czy projekty), to utwory chronione prawem autorskim.
A tym samym…
Kłaniają się nam prawa autorskie osobiste i majątkowe. Na ich temat można napisać książkę, ale Ty zapamiętaj, że:
- Te pierwsze (osobiste) – zawsze są Twoje, choć możesz zrezygnować z ich wykonywania. Jest to np. prawo do bycia wskazanym jako autor pracy.
- Prawa autorskie majątkowe – czyli np. prawo do korzystania z utworu i zarabiania na nim – bardzo często przechodzą na klienta, dla którego tworzysz prace lub… Twojego pracodawcę.
W tym miejscu zaczynają się schody, także w kontekście portfolio. Bo to, czy i jak możesz pokazać swoje prace, zależy m.in. od formy współpracy i poszczególnych zapisów w umowie.
Legalne portfolio freelancera vs. portfolio pracownika
To, czy możesz legalnie pokazać swoje prace w portfolio, w dużej mierze zależy od tego, w jakiej formie powstały. Inaczej wygląda sytuacja freelancera, a inaczej osoby pracującej na etacie.
Portfolio freelancera
Jeśli działasz jako freelancer (masz umowę o dzieło, zlecenie, umowę B2B), wszystko zależy od tego, czy i jak przeniosłaś/przeniosłeś autorskie prawa majątkowe. Więcej o różnicy między pozostawieniem praw przy twórcy a ich przeniesieniem przeczytasz we wpisie licencja czy przeniesienie praw autorskich.
Kluczowe znaczenie będzie więc mieć treść sporządzonej umowy. Jeżeli ta ostatnia przewiduje przeniesienie praw majątkowych, a nie zadbasz o odpowiednią zgodę, możesz stracić możliwość swobodnego korzystania z projektu.
“OK, ale przecież pokazując prace w portfolio, realizuję moje autorskie prawa osobiste, prawda?”
Cóż, to temat sporny i… potencjalnie konfliktowy. Dlatego najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest prosty zapis w umowie, w którym klient zgadza się na wykorzystanie projektu w portfolio w celach promocyjnych. O tym więcej w dalszej części tego wpisu (keep reading 😀).
Portfolio pracownika “na etacie”
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja przy umowie o pracę. Jeśli tworzysz w ramach swoich obowiązków służbowych, mamy do czynienia z utworem pracowniczym. W takim przypadku pracodawca, z chwilą tzw. przyjęcia utworu, nabywa autorskie prawa majątkowe.
Efekt? Nie możesz swobodnie wrzucić takich prac do portfolio bez zgody pracodawcy.
Co ważne, dotyczy to tylko projektów, które rzeczywiście powstały w ramach Twoich obowiązków. Jeżeli stworzyłaś/stworzyłeś coś poza pracą – działasz jak freelancer.
PS Jeśli już pokazujesz prace etatowe w portfolio, dobrze jest jasno zaznaczyć, że powstały one w ramach stosunku pracy i że prawa majątkowe należą do pracodawcy.
Zgoda klienta na publikację prac w portfolio
Jak już wspomniałam, kwestia wykorzystania w portfolio prac, co do których autorskie prawa majątkowe zostały przeniesione, jest sporna. Wielu prawników stoi na stanowisku, że po sprzedaży praw majątkowych twórca nie może już swobodnie dysponować dziełem bez zgody klienta. Brak zgody na publikację prac w portfolio może zatem zostać potraktowany jako naruszenie prawa i prowadzić do roszczeń ze strony klienta.
Moja rada: jeśli działasz jako freelancer, zawsze do umów dodawaj postanowienie brzmiące na przykład tak:
“Zleceniodawca udziela Zleceniobiorcy zgody na wykorzystywanie Projektu w celu promocji świadczonych przez Zleceniobiorcę usług. W szczególności Zleceniodawca zgadza się na prezentację Projektu w portfolio Zleceniobiorcy oraz przy przedstawianiu oferty innym potencjalnym klientom Zleceniobiorcy.”
Brak zgody klienta na wykorzystanie pracy w portfolio. Jak zrobić portfolio zgodnie z prawem?
Pomijając prawnicze spory, ja stoję na stanowisku, że relacji biznesowych nie buduje się tylko paragrafami.
Nawet jeśli masz zgodę na użycie pracy w portfolio, warto dać klientowi znać, że planujesz pokazać projekt.
Zdarza się przecież, że publikacja nie wchodzi w grę z powodów biznesowych. Powodem takiej decyzji może być np. konieczność zachowania poufności, udział w przetargu czy fakt, że Twoja praca była zlecona jako projekt wewnętrzny. Klient mógł z kolei z rozpędu podpisać umowę zawierającą zgodę na upublicznienie w portfolio.
Wiem, wiem – podpisana umowa wiąże strony… To teraz przypomnij sobie, ile razy Ty podpisałaś/eś coś, nie czytając dokładnie, a polegając na dobrej wierze drugiej strony? 😉
W takich sytuacjach rozmowa i partnerskie podejście są na wagę złota!
Jakie prace mogę dodać do portfolio? Jak zrobić portfolio zgodnie z prawem?
Przy wyborze prac do portfolio warto zwrócić uwagę także na to, kogo te prace przedstawiają. Jeśli w Twoich realizacjach pojawiają się osoby fizyczne, wchodzimy na grząski grunt ochrony wizerunku. Zasada jest taka, że rozpowszechnianie wizerunku wymaga zgody osoby przedstawionej.
Wyjątkiem są sytuacje, w których:
- Twój model otrzymał umówione wynagrodzenie za pozowanie (chyba że wyraźnie zastrzegliście brak zgody na publikację) albo
- Praca przedstawia osobę powszechnie znaną w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych.
Zgoda nie będzie potrzebna również wtedy, gdy wizerunek człowieka stanowi jedynie szczegół całości. Przykładowo, gdy robisz zdjęcie w parku, a ludzie w oddali tworzą lekko rozmyte tło i ich usunięcie nie zmieniłoby znacząco Twojej pracy.
W praktyce oznacza to tyle, że jeśli dana osoba jest tylko „tłem”, ryzyko jest niewielkie. Jeśli natomiast to ona gra główną rolę w projekcie, lepiej upewnić się, że masz prawo ją pokazać.
Publikacja zbiorowa jako portfolio
Muszę wspomnieć o jeszcze jednym aspekcie tworzenia legalnego portfolio. W Prawie autorskim znajdziesz art. 62, który stanowi, że:
“Twórca może w zbiorowej publikacji swych utworów umieścić utwory, o których publikację zawarł odrębną umowę.”
Przepis ten pozwala więc twórcy na zebranie swoich prac w zbiorowej publikacji własnej twórczości, nawet jeśli wcześniej sprzedał prawa do poszczególnych dzieł.
Jest jednak jedno ważne „ale”: ten przepis nie działa w Internecie. Oznacza to, że art. 62 nie legalizuje publikowania projektów online.
Współautorstwo a portfolio. Czy pracę zbiorową można dodać do portfolio?
Dodatkowo, jeśli daną pracę stworzyłaś/eś z kimś innym (tzn. jesteś współautorem), pokazanie jej w całości w portfolio wymaga zgody wszystkich współtwórców oraz ich wyraźnego oznaczenia.
Jak stworzyć portfolio zgodnie z prawem? [3 wskazówki od prawniczki]
Jeśli miałabym podpowiedzieć, jak stworzyć portfolio zgodnie z prawem, skupiłabym się na trzech filarach:
- WIEDZY
- ROZMOWIE
- UMOWIE
Najpierw musisz wiedzieć, kto faktycznie ma prawa do danej pracy i jakie ograniczenia z tego wynikają. Potem, zamiast iść w zaparte, warto postawić na partnerską rozmowę z klientem. Warto też zadbać o to, co naprawdę daje “czyste sumienie”: o jasne zapisy w umowie, które wprost pozwalają Ci pokazywać projekty w portfolio.
Gdy te trzy elementy działają razem, portfolio przestaje być polem minowym. Zaczyna za to być dokładnie tym, czym powinno, czyli bezpiecznym i legalnym narzędziem do zdobywania kolejnych zleceń.
Jeśli nie masz pewności co do zgodności Twojego portfolio z przepisami, rozważ pomoc adwokata dla biznesu online.
Q&A: Jak poprawnie stworzyć portfolio? Jak zrobić portfolio zgodnie z prawem?
1. Czy mogę pokazać prace klienta w portfolio legalnie?
Tak, ale tylko wtedy, gdy masz do tego podstawę prawną – najczęściej w postaci zgody klienta zapisanej w umowie albo udzielonej później wprost. Sam fakt, że jesteś autorem projektu, nie zawsze wystarczy.
2. Jak legalnie pokazać portfolio?
Sprawdź, kto ma autorskie prawa majątkowe. Następnie zadbaj o ewentualną zgodę klienta lub pracodawcy na pokazanie pracy w portfolio – najlepiej w pisemnej umowie. Upewnij się, czy praca nie narusza prawa do ochrony wizerunku osób trzecich. W przypadku współautorstwa – sprawdź, czy masz zgodę pozostałych twórców i oznacz ich wszystkich.
3. Jak zebrać zgody na publikację prac w portfolio?
Musisz zrobić to z wyprzedzeniem. Najlepszym sposobem będzie dodanie odpowiedniej klauzuli do umowy z klientem i uprzedzenie go o swoim zamiarze wykorzystania pracy.
4. Czy mogę opublikować pracę w portfolio zanim opublikuje ją mój klient?
Co do zasady nie, chyba że klient wyraźnie się na to zgodził. Wcześniejsza publikacja może naruszać interes klienta.
5. Czy zgoda na publikację w portfolio jest równoznaczna ze zgodą na opublikowanie projektu – np. w SM albo na stronie www?
Zgoda na wykorzystanie utworu musi być jednoznaczna i wskazywać konkretne pola eksploatacji. Publikacja na stronie www lub w social mediach oznacza publiczne rozpowszechnianie, a tym samym stanowić będzie zazwyczaj szerszy zakres wykorzystania utworu niż samo umieszczenie go w portfolio. Z tego powodu najbezpieczniej będzie uzyskać dwie osobne zgody lub jedną z wyszczególnieniem kanałów publikacji (np. portfolio + SM + strona www). Oczywiście najlepiej umieścić je w umowie.
